Bản in

TRAO ĐỔI: Văn học nhà trường, vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội và nhà trường

Những năm gần đây, văn học nhà trường là một vấn đề bức xúc trong đời sống xã hội và nhà trường. Thực trạng bức xúc ấy biểu hiện như thế nào? Nguyên nhân vì sao? Cần có những giải pháp nào để khắc phục? Bài viết nhỏ này xin được góp phần trả lời những câu hỏi đó.



 

                                                                                          


Xã hội đang từng ngày phát triển về mọi phương diện, giáo dục được xem là quốc sách hàng đầu. Bởi vậy những năm gần đây vấn đề văn học nhà trường trở thành một trong những vấn đề mang tính thời sự, tập trung sự quan tâm không chỉ của nhà trường mà của toàn xã hội. Qua kết quả nghiên cứu của các nhà giáo, các nhà nghiên cứu và qua thực tiễn công tác trong nghề dạy học văn ở trường phổ thông những năm gần đây, chúng tôi thấy nổi lên một số đặc điểm sau đây:

 

Trước hết là chuyện về sách giáo khoa văn. Phải xác định rằng sách giáo khoa là nguồn thông tin cơ bản, là công cụ để giáo viên tổ chức hoạt động dạy học. Sách giáo khoa còn là phương tiện tự phát triển của học sinh trong quá trình tiếp nhận, xử lí thông tin. Thực tế, sau nhiều lần cải cách, đổi mới, bộ sách giáo khoa văn phổ thông hiện hành vẫn còn nhiều điểm bất cập. Cụ thể là nội dung của sách giáo khoa vẫn chưa theo kịp nguồn tri thức của nhân loại và dân tộc đang phát triển từng ngày. Văn hoá và văn học ngoài xã hội thì phong phú vô cùng, nội dung chương trình văn học trong nhà trường do tính tương đối ổn định mà không thể cập nhật được, đây là vấn đề dễ hiểu và không thể đổ lỗi cho các nhà quản lí giáo dục hay các nhà làm sách giáo khoa đươc. Ví dụ như trong kho tàng văn học dân tộc đã xuất hiện hàng loạt tác giả tác phẩm lớn phản ánh hiện thực xã hội thời kỳ sau 1975 và đặc biệt là giai đoạn đổi mới tính từ 1986, thế nhưng chương trình môn văn trong nhà trường mới chỉ mới dừng lại ở mốc 1975. Mặt khác, sách giáo khoa chỉ mới tập trung về mặt kiến thức mà chưa thật sự chú ý đến yêu cầu phát triển tư duy, kỹ năng, và giáo dục nhân cách đối với học sinh, chưa quan tâm phản ánh vấn đề cuộc sống của thời đại mới. Nội dung sách giáo khoa còn có sự trùng lặp giữa các cấp học. Hướng xây dựng chương trình sách giáo khoa chưa khoa học dẫn đến tình trạng quá tải v.v… Đây là vấn đề nan giải, không phải một sớm một chiều mà khắc phục được. Thực trạng này đã góp phần dẫn đến nỗi bức xúc của nhà trường và cả xã hội, biểu hiện rõ nhất là làn sóng phê bình sách giáo khoa làm xôn xao dư luận những năm gần đây.

 

Phương pháp giảng dạy nhiều thập kỷ qua nhìn chung còn cứng nhắc, đã lỗi thời, lạc hậu nhưng vẫn tồn tại. Những năm gần đây vấn đề phương pháp giảng dạy đã từng bước được đổi mới nhưng chưa theo kịp sự phát triển của khoa học hiện đại; việc đổi mới phương pháp giảng dạy chưa triệt để trong thực tiễn dạy học, do vậy chưa thực sự lôi cuốn học sinh, chưa phát huy được tính năng động sáng tạo của học sinh, làm giảm đi sức mạnh của môn văn và hiệu quả dạy học môn văn trong nhà trường.

 

Việc dạy học văn trong nhà trường chịu sự tác động giữ dội của xã hội bên ngoài. Nền kinh tế, văn hoá xã hội, đặc biệt là khoa học công nghệ thông tin phát triển, một mặt tạo điều kiện thuận lợi, nhưng mặt khác cũng kéo theo sự xuất hiện một số điểm hạn chế, gây ảnh hưởng không tốt cho giáo dục nói chung và dạy học văn nói riêng. ví dụ tệ nạn văn hoá xã hội đen đã xâm nhập vào trường học, vào tâm lí và tư tưởng học sinh, làm hoen ố tâm hồn một bộ phận học sinh, giá trị cao đẹp của văn chương chưa được coi trọng. Một ví dụ khác cũng góp phần nói rõ điều này, đó là những năm gần đây vấn đề dạy thêm học thêm tràn lan, không có tổ chức cũng gây ảnh hưởng không nhỏ đối với cả giáo viên, học sinh và phụ huynh, góp phần gây nên sự bức xúc trong nhà trường và dư luận xã hội.

 

Xã hội phát triển, việc tiếp nhận và đánh giá văn học nhà trường cũng có nhiều chuyển biến. Ví dụ cách nhìn nhận đánh giá về một số hiện tượng văn học như Thơ Mới, Tự lực văn đoàn đã khác trước, nếu trước đây bị rẻ rúng thì nay đã được đề cao và khẳng định lại giá trị. Một số hiện tượng văn học được chọn giảng trong chương trình phổ thông cũng tương tự như thế, đó là chưa kể đến một số hiện tượng lạ trong tiếp nhận văn chương. Ví dụ như hiện tượng bài văn lạ của Nguyễn Phi Thanh, hiện tượng phê bình thiếu khoa học của Trần Mạnh Hảo… Do vậy dư luận xã hội về văn học nhà trường cũng hết sức phức tạp.

 

Một trong những điều gây nên nỗi bức xúc trong đời sống xã hội và nhà trường là sự xuống cấp trầm trọng của tính nhân văn trong một bộ phận không nhỏ học sinh. Học văn không chỉ là học văn chương mà còn là học làm người. Thế nhưng thực tế chúng ta đã thấy hàng loạt tệ nạn không văn một tý nào ở một bộ phận học sinh, xem thường pháp luật, đạo lí, dẫm đạp lên truyền thống tốt đẹp của cha ông. Về vấn đề này GS Phan Trọng Luận đã có dịp đề cập trong một bài viết có tên là “ Nỗi lo giá lạnh tâm hồn” (Phan Trọng Luận- Xã hội-văn học-nhà trường, Nxb ĐHQG Hà Nội -2002). Điều này cũng góp phần gây nên nỗi bức xúc trong đời sống xã hội và nhà trường.

 

Hiệu quả dạy học văn nhìn chung chưa cao, năng lực cảm thụ và kỹ năng thực hành làm văn của học sinh còn hạn chế, cảm xúc thẩm mĩ và nhân văn của học sinh bị xuống cấp. Do sự tác động của nhiều nhân tố, cả về nội dung chương trình, phương pháp giảng dạy, môi trường xã hội… mà phần đa học sinh có tâm lí không thích học văn. Đây là một thực trạng đáng lo ngại.

 

Xung quanh vấn đề văn học nhà trường còn tồn tại nhiều quan điểm nhìn nhận đánh giá chưa thống nhất. Dư luận xã hội nói chung chưa nhìn thấy vấn đề văn học và văn học nhà trường không phải là một, chưa xác định đúng đặc trưng của văn học nhà trường. Để lí giải điều này GS Phan Trọng Luận đã thể hiện quan điểm đúng đắn trong bài viết “ Văn học với văn học nhà trường không phải là một”. ( Văn nghệ, số 24 ngày 11.6.2005). Thực tế ngoài những đặc trưng của văn chương thì văn học nhà trường còn mang những đặc điểm của nhà trường sư phạm. Nhà trường không chỉ dạy văn với tư cách là một bộ môn khoa học mà còn giáo dục học sinh một cách toàn diện. Việc không thống nhất trong quan điểm nhìn nhận đánh giá cũng là một trong những nguyên nhân gây nên sự bức xúc trong đời sống xã hội và nhà trường.

 

Tóm lại: có thể nói rằng những năm gần đây, văn học nhà trường là một trong những vấn đề bức xúc nhất trong đời sống xã hội và nhà trường. Vấn đề này có nhiều nguyên nhân, nhưng tựu trung lại trong mấy nguyên nhân cơ bản sau đây:

 

  • Thứ nhất, do chính thực trạng của bản thân môn văn trong nhà trường còn nhiều bất cập:

+ Văn chương là chuyện tâm hồn, bản thân nó vốn đã rất phức tạp.Việc dạy học văn trong nhà trường một phần vì thế mà trở nên phức tạp và gây nhiều tranh cãi.

 

+ Nội dung chương trình nhìn chung chưa đáp ứng được yêu cầu của thời đai, của hiện thực đời sống và yêu cầu phát triển toàn diện đối với học sinh, cách xây dựng chương trình chưa thật sự khoa học.

 

+ Phương pháp giảng dạy cứng nhắc, lạc hậu, mặc dù có đổi mới nhưng chưa triệt để. Sự khủng hoảng về phương pháp giảng dạy dẫn đến việc làm giảm đi sức mạnh của môn văn và hiệu quả giảng dạy môn văn trong nhà trường.

 

+ Quan điểm nhìn nhận, đánh giá và tiếp cận văn học trong nhà trường của chính nhà giáo, nhà nghiên cứu và quản lí giáo dục còn chưa thống nhất, chưa xác định đúng tính chất và yêu cầu của văn học trong nhà trường.

 

+ Những thay đổi của văn học nhà trường những năm gần đây, từ nội dung chương trình sách giáo khoa, phương pháp dạy học, đến chế độ thi cử, tâm lí học sinh,… đã gây ảnh hưởng lớn trong dư luận xã hội. Mỗi một sự thay đổi luôn mang lại cái tốt, cái mới, nhưng không tránh khỏi những điểm hạn chế gây nên sự bức xúc trong nhà trường và đời sống xã hội.

 

+ Hiệu quả dạy học văn trong nhà trường chưa cao, nói đúng hơn là xuống cấp trầm trọng:  một bộ phận không nhỏ học sinh có tư tưởng học tập thực dụng, thái độ xem thường môn văn, năng lực hiểu văn cảm văn và kỹ năng thực hành làm văn yếu kém. GS Phan Trọng Luận viết: “ …xuống cấp một cách thảm hại, xuống cấp một cách toàn diện” cả về kiến thức, đạo đức và kỹ năng.

 

  •  Thứ hai, do sự tác động của xã hội:

 Khoảng cách ngày càng rộng giữa văn hoá xã hội với văn học trong nhà trường, giữa nội dung và phương pháp giảng dạy với tâm lí học sinh, giữa yêu cầu văn chương với nhiệm vụ của nhà trường sư phạm. Dạy văn không còn là công việc của riêng nhà trường và nhà giáo, mà trở thành vấn đề chung của toàn xã hội vì nó liên quan đến chiến lược con người, đến sinh mệnh của chế độ xã hội, do đó đòi hỏi xã hội phải quan tâm. Văn học nhà trường là một bộ phận quan trọng của hoạt động xã hội, khi xã hội có nhiều biến động lớn thì việc dạy học văn trong nhà trường cũng chịu nhiều ảnh hưởng. Sự phát triển mạnh mẽ của đời sống kinh tế, xã hội, văn hoá, khoa học chi phối đến nhiều yếu tố trong dạy học văn, từ nội dung chương trình đến phương pháp giảng dạy, tâm lí dạy- học, phương tiện dạy học, mục đích dạy học, chất lượng dạy học… Bởi vậy việc dạy học văn trong nhà trường là vấn đề hết sức phức tạp, gây nhiều tranh cãi và nỗi bức xúc trong nhà trường và cả đời sống xã hội.

 

Trước thực trạng bức xúc ấy, ngành giáo dục đã và đang tiến hành cuộc cách mạng giáo dục, đổi mới một cách toàn diện để tiến tới sự hoàn thiện. Nếu có dịp người viết sẽ trình bày vấn đề này trong một bài viết khác./.

                                                              

           Th.s Nguyễn Trọng Đức

       Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh

 

 




Tin mới nhất Tin mới nhất