TRAO ĐỔI: Cách hành xử của những người ở “Phương diện Quốc gia” (Về nhân vật Từ Hải và Hồ Tôn Hiến trong “Truyện Kiều” của Nguyễn Du)

Thứ hai - 07/12/2015 17:31
Cán bộ, giáo viên về với khu lưu niệm Nguyễn Du ở Nghi Xuân

Cán bộ, giáo viên về với khu lưu niệm Nguyễn Du ở Nghi Xuân

 

Trong hệ thống nhân vật Truyện Kiều, Từ Hải và Hồ Tôn Hiến tuy không phải là các nhân vật chính nhưng đã tạo được ấn tượng trong lòng độc giả. Truyện xây dựng cặp nhân vật Từ Hải/ Hồ Tôn Hiến là những người ở phương diện quốc gia. Vậy khi đứng trước những tình huống thử thách liên quan đến quốc gia, cách hành xử của họ có phù hợp với  vai trò ấy hay không? Với cách xây dựng nhân vật như thế, Nguyễn Du có dụng ý gì?

 

Truyện đặt nhân vật Hồ Tôn Hiến vào vị trí đại diện triều đình, đang làm nhiệm vụ chiêu dụ Từ Hải đầu hàng. Lời giới thiệu Có quan tổng đốc trọng thần/ Là Hồ Tôn Hiến, kinh luân gồm tài cho thấy Nguyễn Du đang ca ngợi tài năng của Hồ Tôn Hiến, nhất là mặt chính trị. Vâng chỉ đặc sai, được quyền Tiện nghi bát liễu, việc ngoài đổng nhung để thu giang sơn về một mối, Hồ Tôn Hiến có kế sách quân sự rất bài bản. Sau khi tìm hiểu đối tượng Biết Từ là đấng anh hùng/ Biết nàng cũng dự quân trung luận bàn đã xúc tiến việc Đóng quân làm chước chiêu an theo kế hoạch mua chuộc Từ Hải và Thúy Kiều. Mua chuộc Kiều, Hồ Tôn Hiến vừa sai quan thuyết hàng, đồng thời Lại thêm một lễ với nàng, đánh vào tâm lí Lễ nhiều, nói ngọt, nghe lời dễ xiêu, biến nàng thành “nội gián”đắc lực. Như thế, ở phương diện quốc gia, bằng tấm lòng tận trung cùng mưu lược tài tình trong hành xử việc nước, Hồ Tôn Hiến đã có công lớn trong việc thống nhất giang sơn. Cũng con người ấy, giữa đời thường, có lúc xiêu lòng thì cũng kịp tỉnh để xử sự, đặt lợi ích quốc gia làm đầu. Trong quân mở tiệc hạ công, trót ngây vì tình, đến lúc rạng ngày nhớ ra, Hồ công đã biết “giật mình” vì sợ Quan trên nhìn xuống, người ta trông vào. Dù ngây vì tình- cái ngây trong lúc giở say theo dục vọng bản năng chênh chao trong phút giây nào đó không tránh khỏi đối với con người, thì với dung mạo mặt sắt của Hồ Tôn Hiến vẫn không mất đi vẻ cương trực, nghiêm nghị của người đang nắm trọng trách quốc gia. Cứ ngỡ Nguyễn Du dùng ngôn ngữ tả thực miêu tả bộ dạng mặt sắt của Hồ Tôn Hiến là thiếu thiện ý đối với nhân vật. Nhưng hóa ra cụ Nguyễn đang đưa ra một vấn đề nhằm khẳng định dung mạo, tuy là hình thức bên ngoài nhưng cũng toát lên chí khí, thần thái, điều quan trọng của một con người, đặc biệt người có khả năng xây nghiệp lớn. Truyện đã đặt nhân vật vào vị trí của quan tổng đốc trọng thần, trong thời điểm hạ công, phải chăng để độc giả xem cách ứng xử của một người ở phương diện quốc gia nên chọn lựa cách giải quyết trước thử thách đời thường như thế nào? Lí trí được đánh thức, Hồ Tôn Hiến đoán ngay một bài, cái bài biết giữ thanh danh của mình, cũng là giữ thể diện quốc gia. Tỉnh lại, nhớ ra, Hồ công  Ép tình để Kiều chung sống với viên quan người bản thổ. Cái ép tình này  không có gì đáng trách Hồ Tôn Hiến bởi với hoàn cảnh của Kiều bây giờ lấy tư cách gì để lựa chọn. Cả chặng đường mười lăm năm nhục nhã ê chề, khi có một lối thoát trong vinh quang, kiêu hãnh nàng đã tự hủy hoại nó thì giờ đây đưa nàng về với đời thường bình dị bên thổ quan cũng là điều hợp lí. Hơn nữa, trong cuộc chạy đua vì mục đích của hai phía, dù muốn, Hồ Tôn Hiến cũng không thể ép buộc được Kiều bởi giờ đây thế mạnh của Từ Hải rất lớn. Một thực lực mà dám bắt cả con gái quan Lại bộ xét xử giữa Ba quân. Một thực lực mà triều đình thấy được cả nguy cơ đe dọa trong tương lai. Một cuộc đọ sức sòng phẳng, Hồ Tôn Hiến vì lợi ích quốc gia, Kiều vì lợi ích cá nhân, mỗi bên đều hướng về mục tiêu của mình, do vậy, sự thất bại của Kiều trong trường hợp này là sự thắng thua công bằng, khách quan. Nếu như Kiều tự nguyện giúp Hồ Tôn Hiến thì lại là một nhẽ, đằng này khi bàn ra tính vào trong việc khuyên Từ Hải đầu hàng chẳng phải đã có sự trao đổi  riêng một lễ với nàng hay sao? Sau cơn mê man của Kiều, Hồ công thấy mặt ân cần hỏi hancũng thương hoàn cảnh, cho nàng cơ hội muốn xin bề nào?. Trước lời cầu xin đắp điếm cho Từ Hải, Hồ công nghe nói thương tình/ Truyền cho cảo táng di hình bên sông. Hoặc Bắt nàng thị yến dưới màn đi chăng nữa, thì lúc này Kiều là kẻ thất thế, sự thất thế trong mưu đồ tính toán chủ quan về cái lợi do mình sinh ra, tự chuốc lấy thì cớ gì Hồ Tôn Hiến phải tôn trọng? Hồ công có ép cung đàn nhặt tâu, đã ngây vì tình, hay dây loan xin nối cầm lành, thì tất cả điều này đã xảy ra trong thời điểm mà khi một kẻ đang giở say, chén đã quá say điều khiển thì sao có thể lấy đó làm căn cứ? Từ những điều đã phân tích, ta nhận thấy một quan tổng đốc trọng thần qua thể hiện của Nguyễn Du không hề nhẫn tâm, rất đúng mực, biết lấy lợi ích ích quốc gia làm đầu.  

 

Còn Từ Hải, một nhân vật nắm giữ trọng trách của một cõi biên thùy, trong việc quốc gia chính sự cũng như đời thường đã xử sự như thế nào? Hồ Tôn Hiến đem lễ vật mua chuộc, trước ý đồ đó Từ công riêng hãy mười phân hồ đồ. Lễ của Hồ Tôn Hiến không làm lung lay được chàng. Tự làm nên nghiệp lớn, Từ Hải rất biết mình Một tay gây dựng cơ đồ/ Bấy lâu bể Sở, sông Ngô tung hoành; cũng rất hiểu mình Giang hồ quen thú vẫy vùng nên sẽ không phù hợp với cung cách  bó thân chốn triều đình trong cảnh Áo xiêm ràng buộc lấy nhau/ Vào luồn ra cúi công hầu mà chi?. Từ Hải đặt mình trong sự suy đoán hết sức tỉnh táoHàng thân lơ láo, phận mình ra đâu?. Mặc dù  Hồ Tôn Hiến đưa ra điều kiện phú quí, phụ vinh nhưng Từ Hải đã dự cảm đến chiều nghịch của nó. Với lí lẽ, lập luận có căn cứ Sức này, đã dễ làm gì được nhau, trong tư thế độc lập Sao bằng riêng một biên thùy, Từ Hải đã quyết định không đầu hàng. Xây dựng nhân vật Từ Hải, Nguyễn Du đã dành cho chàng những vần thơ đẹp nhất trong miêu tả hình thức Râu hùm hàm én mày ngài/ Vai năm tấc rộng, thân mười thước cao; cùng phẩm chất Giữa đường dẫu thấy bất bằng mà tha; hay tài năng Côn quyền hợp sức, lược thao gồm tài; cũng như dũng khí Trước cờ ai dám tranh cường để ca ngợi vẻ đẹp người anh hùng. Bên cạnh nét bút rất phóng khoáng, Nguyễn Du cũng không hề dè xẻn khi dùng ngôn ngữ trần trụi Giang hồ quen thú vẫy vùng, hay xiêu anh hùng để lột tả nét tính cách của Từ Hải. Chính do mụ mị trước tấm lòng nhi nữ, nên cửa ải khó nhất mà Từ công không vượt qua Nghe lời nàng nói mặn mà/ Thế công Từ mới giở ra thế hàng. Tại sao độc lập một mình, trước mưu kế của Hồ Tôn Hiến, Từ Hải biết dùng lí trí để phân tích, suy đoán tình hình, mà giờ đây chàng lại nghe lời Kiều đến thế? Trong cách xây dựng tình huống truyện, ta thấy việc này có tính liên kết sự kiện về cách xử sự của Từ Hải trước tấm lòng nhi nữ. Không phải ngẫu nhiên khi giới thiệu sự xuất hiện của nhân vật Từ Hải, Nguyễn Du đã viết  Lần thâu gió mát trăng thanh/ Bỗng đâu có khách biên đình sang chơi. Một không gian lãng mạn cùng địa điểm giao tiếp ngay từ đầu đã tạo cảm giác không phù hợp với người mưu việc lớn, chẳng chút ngại ngùng đi tìm tri kỉ nơi chốn lầu xanh giữa thanh thiên bạch nhật. Đã thế còn lấy làm hãnh diện khi Từ công sánh với phu nhân cùng ngồi ở màn báo oán. Với Hồ Tôn Hiến, dẫu ngây vì tình trong lúc giở say, nhưng tỉnh lại đã tìm cách xử sự hợp lí. Như thế, cùng một chữ tình, Từ Hải có cách suy nghĩ, xử sự của kiểu sống giang hồ, đã bất chấp dư luận, còn Hồ Tôn Hiến đã nghĩ đến thanh danh, thể diện, biết xử sự theo khuôn phép nhất định. Không chỉ thế, cách ứng xử không hợp lẽ nữa của Từ Hải đó là việc tổ chức màn báo ân, báo oán, đưa uy quyền  thực hiện ý nguyện riêng tư. Tình tiết truyện nối tiếp từ hạn chế này đến hạn chế khác. Thật khó tin, một nhà quân sự lẫy lừng, bao nhiêu năm sống trong sự đối đầu với triều đình chính thống, vậy mà chỉ mới qua khâu trung gian quan thuyết hàng, Từ Hải đã lấy đó làm cơ sở, căn cứ hợp tác để rồi trống canh trễ tràng, Hẹn kì thúc giáp, quyết đường giải binh?  Từ Hải đã chết đứng, một thảm kịch của bậc trí dũng có thừa nhưng thiếu đi sự tỉnh táo khi đứng trước tấm lòng nhi nữ! Hình ảnh thơ mang tính biểu trưng, Nguyễn Du đã đặc tả cái chết của bậc anh hùng hảo hán trong trạng thái bất ngờ, đột ngột, đau điếng, tê dại không kịp trở tay Trơ như đá, vững như đồng/ Ai lay chẳng chuyển, ai rung chẳng rời. Cái chết đứng trong nhận thức muộn màng của Từ Hải mà đến khi Nàng vừa phục xuống, Từ liền ngã ra đã biểu lộ sự sụp đổ tất yếu của Từ Hải bên cạnh Kiều. Với một thế mạnh kể cả triều đình chẳng thể làm lung lay, vậy mà duy nhất chỉ có tấm lòng nhi nữ hạ gục! Nguyên nhân dẫn đến bi kịch của Từ Hải phải chăng bắt đầu từ lời khuyên của tri kỉ? Một tri kỉ ngày hôm qua còn là nạn nhân của đồng tiền, hôm nay lại bị chính đồng tiền mê hoặc. Một tri kỉ luôn tận dụng thời cơ thích hợp để đòi phu quân thực hiện ý nguyện cá nhân. Một tri kỉ  trước sau mấy người và cũng ý hợp tâm đầu trong chính sự tìm kiếm, lựa chọn của Từ Hải. Xây dựng nhân vật Thúy Kiều -  phu nhân - tri kỉ của bậc Đại vương với những hạn chế như thế nhưng vẫn từng được dự quân trung luận bàn, phải chăng Nguyễn Du đã cho ta thấy nguy cơ dẫn đến kết cục bi thảm của Từ Hải? Dù rằng Kiều không biết cách ứng xử, nhưng người có quyền quyết định tối cao trong chính sự là Từ Hải thì có lí gì chàng không tự chịu trách nhiệm trước bi kịch trong sự điều khiển của ái tình? Thật đáng tiếc, một người hội tụ những thế mạnh của nhà quân sự tài ba, vậy nhưng chỉ cần một hạn chế trong tính cách đã hủy hoại cả cơ đồ. Cái chết của Từ Hải có ý nghĩa thức tỉnh, làm sống lại những ai có quyền lực nhưng không phân biệt được công- tư, lẫn lộn giữa tình cảm và lí trí, đang trong vòng luẩn quẩn si mê hay không?

 

Qua phân tích, ta thấy Nguyễn Du đã rất phân minh khi xây dựng nhân vật Từ Hải và Hồ Tôn Hiến. Vậy nhưng ở góc độ tiếp nhận đã có những cách hiểu khác nhau. Hoài Thanh đã vô cùng ngưỡng mộ, ca ngợi vẻ đẹp của người anh hùng Từ Hải dường như xuất hiện từ một giấc mơ, từ một giấc mơ hùng vĩ về chính phía mà hàng triệu người khốn khổ hằng ôm ấp. Hay N.I.Niculin đã rất miệt thị với Hồ công Viên tổng đốc Hồ Tôn Hiến được nhà vua cử đi dẹp loạn chỉ là một cái bóng hèn hạ, vô nghĩa. Hồ Tôn Hiến là một kẻ nịnh thần nham hiểm và hèn nhát, cũng chỉ nhờ lường gạt mà đạt được mục đích (Nguyễn Du, nhà thơ nhân đạo lỗi lạc của N.I.Niculin- Sách Nguyễn Du về tác gia và tác phẩm- Trang 1009, Nhà xuất bản Giáo dục). Trong câu chuyện, hai nhân vật này xuất hiện trong mối liên quan ở phương diện quốc gia thì sao không đặt vào việc hành xử quốc gia mà soi xét để có cái nhìn nhận công bằng?

 

So với cặp nhân vật Thúy Kiều/ Hoạn Thư thì Từ Hải/ Hồ Tôn Hiến được xây dựng ở cấp độ cao hơn, đó chính là dụng ý của Nguyễn Du trong việc đề cao ý thức sống của con người trong những tương quan xã hội rộng lớn. Một người có trọng trách quốc gia, nếu không biết cách ứng xử thì không chỉ làm hại bản thân mình mà còn làm hại cả một đất nước. Đặt nhân vật Thúy Kiều bên cạnh Hoạn Thư, Từ Hải bên cạnh Hồ Tôn Hiến, ta thấy Nguyễn Du đã rất thành công khi hướng hoạt động nhân vật vào mục đích thực hiện tư tưởng chủ đề của truyện- đề cao câu chuyện ứng xử của con người. Qua cách xây dựng nhân vật Hoạn Thư và Hồ Tôn Hiến, Nguyễn Du đã rất coi trọng tư tưởng nho giáo với những chuẩn mực của nó.

Dựa vào Kim Vân Kiều truyện để sáng tác Truyện Kiều, ta thấy phần sáng tạo của Nguyễn Du là cơ bản trong việc thay đổi hình thức thể loại và ở một số tình tiết nhằm gửi gắm một cách nhìn nhận, một quan niệm sống từ cuộc đời. Trong Kim Vân Kiều truyện, ở sự việc Đốc phủ sai người đến chiêu hàng, ngay từ lần đầu tiên đã có sự tham gia của Kiều giết hắn là điều không lành, mà còn lấp đường của kẻ đến sau, và Từ Hải liền ngỏ lời cảm tạ rằng phu nhân nói phải lắm!. Và tiếp theo hai lần chiêu dụ, mặc dù vẫn có chi tiết bàn bạc giữa Từ Hải và Kiều, đó là khi Từ công đưa ra lí kẽ để phân tích lợi hại với ý định Thà làm mỏ gà, chớ làm đuôi trâu, không hàng là hay hơn, nhưng trước lời lẽ của nàng, Từ nghe xong bèn quả quyết nói rằng phu nhân bàn có lẽ lắm!. Rõ ràng trong chính sự quốc gia, Từ Hải đã nhất nhất nghe tri kỉ. Sự việc chiêu hàng, ở Kim Vân Kiều truyện, nhân vật Từ Hải tỏ rõ sự thụ động ngay ở thời điểm đầu tiên đến giây phút phút cuối cùng, còn Kiều thì bàn bạc Từ đầu hàng không khó gì. Với Truyện Kiều, Nguyễn Du đã để Từ Hải đứng riêng rẽ một mình, có bản lĩnh trước thử thách về vật chất trong chước chiêu an của Hồ Tôn Hiến. Sáng tạo nên chi tiết này càng chứng tỏ khả năng chính trị của Hồ Tôn Hiến. Còn nhân vật Thúy Kiều, Nguyễn Du đã thêm chi tiết Lại riêng một lễ với nàng, để Kiều không dễ dàng can thiệp việc triều chính như trong Kim Vân Kiều truyện, đã phải Thừa cơ, nàng mới bàn ra tính vào. Xây dựng nhân vật Từ Hải trong hai không gian, thời điểm khi một mình và khi ở bên Kiều đã có cách xử sự vấn đề khác nhau, tác phẩm nhằm gợi mở nhận thức của độc giả về tầm quan trọng của ý thức sống cá nhân, không những đối với con người bình thường mà còn có ý nghĩa vô cùng quan trọng đối với những người ở phương diện quốc gia. Nếu Từ Hải - một nhà quân sự tài năng biết cách ứng xử hợp lí trong mọi hoàn cảnh, liệu  tác hại ghê gớm của tấm lòng nhi nữ với khả năng làm sụp đổ cả một cơ đồ hùng mạnh có tác động được hay không? Thông qua hình tượng nhân vật nhằm thể hiện tư tưởng chủ đề của truyện - bài học của cách ứng xử của con người, tác giả đã tạo được điểm nhấn trong lòng người về nhận thức cuộc sống. 

 

Trong Truyện Kiều, Nguyễn Du đã dành những câu thơ đẹp nhất để miêu tả nhân vật Thúy Kiều và Từ Hải, điều đó chứng tỏ tác giả luôn biết nâng niu, trân trọng khát vọng về cái đẹp. Dù vô cùng  trăn trở nhưng tác giả cũng rất khách quan, để nhân vật tồn tại trong tác phẩm với những hạn chế rất cụ thể. Cái hạn chế có sức mạnh tiêu diệt, hủy hoại cái đẹp mà ai cũng phải dè chừng. Dù biết  là nhân vật văn học, vẫn không ai muốn nhìn thấy một nàng Kiều có tất cả ưu thế trời ban phải gánh chịu những bi kich đớn đau giữa cuộc đời; cũng không ai muốn nhìn thấy một Từ Hải - Đường đường một đấng anh hào phải lâm vào cảnh tiêu tan cơ đồ, chết đứng. Văn học là bức tranh cuộc đời, cuộc đời soi chiếu vào văn học, hình tượng nhân vật Thúy Kiều và Từ Hải sẽ gợi mở cho chúng ta nhận thức về cuộc sống, để cái đẹp được tôn thờ một cách đúng nghĩa. Đó phải chăng là tấm lòng yêu thương con người sâu sắc theo cách Nguyễn Du, là tầm nhìn rộng lớn vượt ra thời đại để làm nên kiệt tác Truyện Kiều sống mãi với thời gian?

 

Ghi chú:

1. Những đoạn trích Truyện Kiều trong văn bản Truyện Kiều của Soạn giả: G.S. Vũ Ngọc Khánh, Nhà xuất bản Thanh Hóa.

2. Những đoạn trích Kim Vân Kiều truyện trong văn bản Kim Vân Kiều truyện của dịch giả Nguyễn Đức Vân, Nguyễn Khắc Hanh, Nhà xuất bản Đại học Sư phạm.

 

 

            .Phan Thị Thanh Thủy

                   Trường THCS Hà Linh, HK, HT

 

 


 
Tổng số điểm của bài viết là: 24 trong 5 đánh giá
Xếp hạng: 4.8 - 5 phiếu bầu
Click để đánh giá bài viết

  Ý kiến bạn đọc

Bạn đã không sử dụng Site, Bấm vào đây để duy trì trạng thái đăng nhập. Thời gian chờ: 60 giây